TASAM | Karşılaştırmalı Sosyal Politika Modelleri (V): Güney Avrupa ...

Karşılaştırmalı Sosyal Politika Modelleri (V): Güney Avrupa (Akdeniz) Refah Modeli

I.GİRİŞ VE METODOLOJİK ÇERÇEVE

1.1.Üç Dünya Tipolojisinin Sınırları ve "Dördüncü Dünya" Arayışı

Geleneksel refah devleti literatürü, Gøsta Esping-Andersen’in 1990 yılında yayımlanan yapıtı The Three Worlds of Welfare Capitalism (Refah Kapitalizminin Üç Dünyası) çerçevesinde şekillenmiştir. Esping-Andersen; piyasadan arındırma (de-commodification) ve toplamsal katmanlaşma (social stratification) kavramlarını temel alarak sanayileşmiş Batı kapitalizmini üç ana modelde tasnif etmiştir:

Liberal Refah Modeli: Piyasa öncelikli, muhtaçlık testine dayalı ve düşük düzeyli evrensel destek sunan yapı (örneğin ABD, Birleşik Krallık).
Sosyal Demokrat Refah Modeli: Hak temelli, geniş evrensel hizmetler sunan ve piyasadan arındırma düzeyi yüksek yapı (örneğin İsveç, Norveç).
Muhafazakâr / Korporatif Refah Modeli: İstihdama ve mesleki statüye dayalı primli sigorta sistemlerini esas alan, aile odaklı yapı (örneğin Almanya, Fransa).

Ancak bu üçlü tipoloji, Avrupa’nın güney kuşağında yer alan ülkelerin (İtalya, İspanya, Yunanistan ve Portekiz) özgün sosyal, iktisadi ve kurumsal dinamiklerini açıklamakta yetersiz kalmıştır. Esping-Andersen, Güney Avrupa ülkelerini büyük ölçüde Muhafazakâr/Korporatif modelin "gelişmemiş" ya da "eksik" birer türevi olarak değerlendirmiş, bu coğrafyayı müstakil bir refah rejimi kategorisinde ele almamıştır.

1990’ların ortalarından itibaren bu teorik indirgemeciliğe karşı çıkan araştırmacılar, Güney Avrupa’nın kendine özgü bir "Dördüncü Refah Dünyası" (ya da Akdeniz Refah Modeli) oluşturduğunu savunmuşlardır:

Stephan Leibfried (1992): Avrupa refah devletlerini haritalandırırken Güney Avrupa ülkelerini "Liderliği Olmayan / Rudimentary (Eksik/İptidai) Refah Devletleri" olarak tanımlamıştır. Leibfried, bu ülkelerde yasal refah haklarının zayıflığına, kurumsal boşlukların aile yapısıyla telafi edilmesine ve temel gelir güvencesinin eksikliğine dikkat çekmiştir.
Maurizio Ferrera (1996): Akdeniz modelinin teorik temellerini en net biçimde tanımlayan bilim insanlarından biridir. Ferrera, bu modelin temel kurumsal özelliğini "kutupsallaşmış / parçalanmış sosyal koruma mimarisi" olarak kavramsallaştırmıştır. Bir yanda korunaklı istihdam sektöründeki işçilere cömert emeklilik ve koruma sunulurken (insiders), diğer yanda güvencesiz ve kayıt dışı çalışan geniş bir kitle (outsiders) sosyal güvenlik ağından mahrum kalmaktadır. Ferrera ayrıca sağlık alanındaki evrenselleşme eğilimi ile gelir güvencesindeki parçalanmışlık arasındaki çelişkiye vurgu yapmıştır.
Martin Rhodes (1996): Güney Avrupa refah rejimlerini ele alırken işgücü piyasalarındaki aşırı esneklik/kayıt dışılık dualizmine ve kamu kaynaklarının dağıtımında "kayırmacılık" (clientelism) ile "siyasi himaye ağlarının" oynadığı belirleyici role odaklanmıştır.

Böylece literatürde, Güney Avrupa refah rejiminin sadece Kıta Avrupası muhafazakârlığının geç kalmış bir versiyonu olmadığı; aile yapısı, işgücü piyasası, kayıt dışılık ve devlet-toplum ilişkisi bakımından niteliksel olarak farklı bir kurumsal mimariye sahip olduğu kabul edilmiştir.