Karşılaştırmalı sosyal politika literatüründe refah devletlerinin geçirdiği tarihsel ve kurumsal dönüşümler, kapitalizmin farklı coğrafyalardaki eklemlenme biçimlerini anlamada temel bir analitik araç sunmaktadır. Gøsta Esping-Andersen’in Refah Kapitalizminin Üç Dünyası (The Three Worlds of Welfare Capitalism, 1990) başlıklı çığır açıcı çalışması, çağdaş refah devletlerini sadece kamu harcamalarının gayrisafi yurtiçi hasılaya (GSYH) oranı gibi niteliksel veya sayısal göstergeler üzerinden değerlendiren sığ yaklaşımları aşmış; sistemleri piyasadan arındırma (de-commodification), toplumsal tabakalaşma (social stratification) ve kamu-piyasa-aile arasındaki refah karması (welfare mix) ilişkileri üzerinden tipolojileştirmiştir.
Esping-Andersen’in tipolojik matriste Anglo-Sakson (Liberal) Refah Modeli; İskandinav coğrafyasının evrenselci-sosyal demokrat yaklaşımı ile Kıta Avrupası’nın mesleki statüye ve prim ödemelerine dayalı muhafazakâr/korporatif mimarisinin karşı kutbunda yer alır. Başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi Anglo-Sakson dünyada tarihsel süreç içerisinde billurlaşan bu model; piyasa mekanizmasını toplumsal refahın, gelir dağılımının ve risk yönetiminin ana düzenleme aygıtı olarak kabul eder.
Liberal refah rejiminde sosyal haklar, vatandaşlığın doğal bir gereği ya da geçmiş mesleki kazanımların bir türevi olarak kurgulanmaz. Aksi takdirde kamu müdahalesi, piyasada kendi başının çaresine bakamayan, yoksulluk sınırının altına düşmüş marjinal kesimlere yöneltilen istisnai, geçici ve ikincil bir güvenlik ağı (safety net) işlevi görür. Model, bireyin iktisadi özerkliğini ve çalışma güdüsünü piyasa şartları içerisinde korumasını merkeze alırken; kamusal desteğe erişimi sıkı idari denetimlere, varlık testlerine ve damgalanma riskine bağlar.
Bu çalışma, Anglo-Sakson refah modelinin kuramsal ve felsefi köklerini, işgücü piyasası rejimini, kamusal-özel ayrışmasına dayalı ikili yapısını, tarihsel evrim sürecindeki "workfare" dönüşümünü ve model içi kurumsal varyasyonları bütüncül bir akademik süzgeçten geçirerek incelemeyi hedeflemektedir.
1. KURAMSAL VE TARİHSEL BİLEŞENLER
1.1. Felsefi Doktrin ve İktisadi Temeller
Liberal refah rejiminin entelektüel haritası, Aydınlanma Liberalizmi ve Klasik Politik İktisat geleneğinin sacayakları üzerinde yükselir:
Adam Smith ve Klasik Liberalizm:Piyasanın kendi kendini düzenleyen (self-regulating) ve kaynakları en etkin şekilde tahsis eden yapısal niteliği kabul edilir. Devletin müdahalesi, fiyat mekanizmasını ve bireysel teşvik yapısını bozduğu ölçüde iktisadi etkinsizlik kaynağı sayılır.
İngiliz Yoksulluk Yasaları (Poor Laws) ve 1834 Reformu: Modelin kurumsal genetiği, 1834 tarihli New Poor Law düzenlemesine dayanır. Bu reformla kavramsallaştırılan "Daha Az Uygunluk" (Less Eligibility)ilkesi, kamu yardımı alan bir bireyin yaşam standardının piyasadaki en düşük ücretli serbest işçinin standardından daha aşağıda tutulmasını şart koşar. Amaç, kamusal yardımı rasyonel birey için bir tercih seçeneği olmaktan çıkarıp caydırıcı kılmaktır.
Ahlaki Tehlike (Moral Hazard) ve Bireysel Sorumluluk: Liberal doktrin, cömert sosyal güvenlik ağlarının bireylerde çaba gösterme güdüsünü törpülediğini (bağımlılık kültürü) iddia eder. Yoksulluk ve güvencesizlik, makroekonomik veya yapısal çelişkilerden ziyade bireysel yetersizliklerin veya piyasa uyumsuzluklarının bir sonucu olarak değerlendirilir.
1.2. Hak Kazanma Kriterleri ve "Means-Testing" (Muhtaçlık Testi)
Liberal modelde kamu kaynaklarına erişim katı koşullara bağlanmıştır:
Gelişkin Gelir ve Varlık Tespiti (Means-Testing): Sosyal yardımlar evrensel değildir. Bireyin yardım alabilmesi için mülkiyet, birikim ve gelir imkânlarını tamamen tükettiğini ve yoksulluk sınırının altında kaldığını idari olarak kanıtlaması gerekir.
Damgalanma (Stigmatization) Etkisi:Muhtaçlık testlerinin getirdiği bürokratik denetim ve toplumsal algı, kamu yardımı almayı bir statü kaybına dönüştürür. Bu durum, orta sınıfları kamusal sistemden uzaklaştırarak özel sigorta ve bireysel birikim araçlarına sevk eder.
Devamı için...
