Doğu Akdeniz Deniz Alanının Tarihi Geçmişi, Türkiye’nin Ulusal Menfaatleri ve Uluslararası Hukuk Uygulamaları Kapsamında Bir Jeopolitik Analiz

Makale

Doğu Akdeniz; Türkiye’nin güneyindeki deniz sahasıdır. Doğu Akdeniz deniz sahasının genişliği, doğu batı ekseninde 400 deniz mili, kuzey güney ekseninde 300 deniz milidir. Anahtar Kelimeler: Doğu Akdeniz, Doğu Akdeniz Deniz Alanı, Ulusal Menfaatler, Uluslararası Deniz Hukuku, Jeopolitik Analiz, ...

Özet

Doğu Akdeniz; Türkiye’nin güneyindeki deniz sahasıdır. Doğu Akdeniz deniz sahasının genişliği, doğu batı ekseninde 400 deniz mili, kuzey güney ekseninde 300 deniz milidir. Doğu Akdeniz’e kıyısı olan devletler, Türkiye, Yunanistan, Suriye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Lübnan, İsrail, Mısır ve Libya’dır. Bu bölgede 17. ve 18. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti tek hâkim güç haline gelmiş, ancak 18. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan milliyetçilik akımlarının da etkisi ile Doğu Akdeniz’e kıyısı olan devletler Osmanlı Devleti’nden ayrılma yoluyla 19. ve 20. yüzyıllarda bağımsızlıklarını kazanmışlardır. Günümüzde Doğu Akdeniz’de yer alan devletlerin ulusal menfaatleri ve öncelikleri çatışmaktadır. Bu çalışmanın amacı; Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki ulusal menfaatlerini elde edebilmesine yönelik politika önceliklerine ilişkin değerlendirmeler yapmaktır. Bu kapsamda; Doğu Akdeniz’de siyasi yapının şekillenmesine ilişkintarihi arka plan incelenecek, Türkiye’nin Doğu Akdeniz deniz alanındaki ulusal menfaatleri irdelenecek ve uluslararası deniz hukuku uygulamaları kapsamında bölgede yer alan devletlerin arasında yapılmış olan anlaşmalar, ittifaklar ve işbirliği faaliyetleri bir jeopolitik analiz kapsamında değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler: Doğu Akdeniz, Doğu Akdeniz Deniz Alanı, Ulusal Menfaatler, Uluslararası Deniz Hukuku, Jeopolitik Analiz,


1. Giriş

Doğu Akdeniz, Türk Ülkesine bitişik ve Türkiye’nin ulusal menfaatlerini doğrudan ilgilendiren olanakları içermesi ve bu olanakların bölgedeki diğer devletlerle paylaşılmasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle son yıllarda Türkiye’nin uluslararası ilişkileri açısından tartışmalı bir coğrafi bölge haline gelmiştir.

Doğu Akdeniz deniz havzasında kıyıdaş birden çok devleti ilgilendiren çok miktarda hidrokarbon potansiyeli mevcut olup (Başeren, 2013: 1-78), bu kaynakların hakça bölüşülmesinde bölge ülkeleri arasında sorunlar mevcuttur. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi başta olmak üzere uluslararası hukuk düzenlemeleri kaynakların adaletli bir şekilde paylaşılması için yeterli mekanizmadan yoksundur. Konu, hukuki olduğu kadar siyasi bir özellik de taşımaktadır.

Her ne kadar mevcut doğal kaynakların yeri, niteliği ve miktarı hakkında farklı rakamlar ve görüşler ortaya konulmuş olsa da bütün bilinmezliklere rağmen bölgede bir gerginlik ve kutuplaşma mevcuttur. Kıbrıs Rum Yönetimi, İsrail, Mısır ve Lübnan bölgenin doğal kaynaklarının bir kısmının bölüşülmesine ilişkin anlaşmalar yapmışlardır. Bu bölüşümün dışında bölgeden çıkarılması ümit edilen hidrokarbon kaynakların ihtiyacı olan yerlere ulaştırılmasında uluslararası işbirliği ihtiyacı da bulunmaktadır. Bölge de Yunanistan’ın ve başta ABD, Avrupa Birliği ve Rusya Federasyonu olmak üzere bölge dışı devlet ve örgütlerin katılmış olduğu gruplaşmalar ve ittifak arayışları mevcuttur. Bu kapsamda, Türkiye’nin ulusal menfaatlerine en uygun politikaların belirlenmesi ve bu politikaların bölgede uygulanabilirliğinin araştırılması önem taşımaktadır.


2. Araştırmanın Yöntemi

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’nin Doğu Akdeniz deniz alanındaki ulusal menfaatleri ve politika önceliklerine ilişkin değerlendirmeler yapmaktır. Araştırmanın hedefleri; Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki ulusal menfaatlerinin belirlenmesi, Doğu Akdeniz’deki mevcut durumun ortaya çıkarılması, sorunlu alanların ve politik fırsatların ortaya konulmasıdır.

Bu maksatla, bölgenin siyasi geçmişi ve uluslararası deniz hukuku uygulamaları kapsamında bölgede yer alan devletlerin arasında yapılmış olan anlaşmalar, ittifaklar ve işbirliği faaliyetleri incelenecek, Türkiye’nin ulusal menfaatlerini elde edebilmesine yönelik bir jeopolitik analiz yapılarak politik alternatifler ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Çalışma, yazında yer alan çalışmalardan da faydalanarak mevcut durumun ortaya konulması, uluslararası deniz hukuku uygulamaları kapsamında soruna ilişkin farklı yönlerin ortaya çıkarılması ve farklı hareket tarzlarının uygulanabilirliğinin incelenmesini kapsayacaktır.

Literatür araştırması sonucunda elde edilen veriler inceleme esnasında yeri geldiğinde değerlendirilecektir. Bu veriler, okuyucuyu sıkmamak maksadıyla burada ayrıca tekrar edilmeyecektir.


3. İnceleme

Doğu Akdeniz’in Tarihi Arka Planı

Osmanlı Genişleme Dönemi:

Anadolu, 13. Yüzyıldan itibaren Türkler tarafından sabırlı çabalarla ve yavaş yavaş fethedilmiştir (Braudel, 1994: 21). Türkler, 1365’te başkentlerini Edirne’ye taşımış, 1460’ta Mora yarımadası dâhil tümYunanistan’ı fethetmiştir. Braudel’e (1994) göre, Türk uygarlığı, fethettikleri ülkeleri sakinleştirmiş, evcilleştirmiş ve terbiye etmiştir.

Osmanlı, Ağustos 1516’da Suriye’yi 1517 yılında Mısır’ı ele geçirmiştir. Osmanlı, Mısır’da daha önce Mısır’ı yöneten 24 Memluk beyliğini yerinde bırakmıştır. Braudel, Mısır’da büyük mülkiyet sahibi Memluk hanedanının “Sultan Selim Kanunnamesi“ ile tanınan hakları kullanarak iktidarın esas kısmını kısa sürede tekrar ellerine geçirdiğini iddia etmektedir. Mısır’da memluk sultanlarına sağlanan bu ayrıcalık karşılığında, Osmanlı Padişahı, Mısır’daki son Abbasî halifesinden halifeliği ve aynı yıl içinde Kâbe’nin anahtarlarını teslim alarak Arabistan’da da önemli bir itibar sahibi olmuştur. Mısır ve Suriye’nin fethi, bir büyük buğday, pirinç ve bakla üretim bölgesini İstanbul’a katarken, Sudan’dan gelen Afrika altın trafiğinin ve Uzakdoğu’dan gelen baharat trafiğinin Türklerin kontrolüne geçmesi sonucunu doğurmuştur1.

1520’de Sultan Süleyman Padişah olmuş, 1522 yılında Rodos Adası’nın ve 12 adaların ele geçirilmesi ile beraber Doğu Akdeniz tamamıyla Türklerin kontrolüne geçmiştir.

1551 yılında Trablusgarp’ın ele geçirilmesiyle, Afrika altın kaynaklarına ulaşan Libya kıyıları da Osmanlı kontrolüne geçmiştir (Braudel, 1994: 320).

16. Yüzyılda tüm Akdeniz’de Türk hâkimiyeti vardır. Türk donanması belirli dönemlerde üstünlüğünü Batı Akdeniz’de Fransız ve Marsilya gemilerinin desteği ile pekiştirmektedir (Braudel, 1994: 329). Tunus’un Cerbe Adası bölgesinde 1560 yılında Osmanlı Donanması, İspanyol Donanmasını ağır bir yenilgiye uğratmıştır.

Kıbrıs; Osmanlı Devleti için Mısır- İstanbul deniz ticaret yolu üzerindeki stratejik konumu dolayısıyla ele geçirilmesi gereken bir hedef olmuştur. Türkler 1570 yılında Venediklilerin elinde bulunan Kıbrıs’ın
kuzey kıyılarına çıkarma yaparak adayı ele geçirmiştir. Papalık Türklerin işgalini önlemeye yönelik olarak 180 kadırgadan oluşan bir deniz gücü teşkil ederek Girit’e göndermiş, ancak bu deniz gücü Osmanlı Deniz Kuvveti’ne müdahale edememiştir (Braudel, 1994: 501).

TASAM Yayınlarının "Yeni Deniz Güvenliği Ekosistemi ve Doğu Akdeniz" isimli kitabından alınmıştır.
“Yeni Deniz Güvenliği Ekosistemi ve Doğu Akdeniz“ e-kitabı için Tıklayınız
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2689 ) Etkinlik ( 219 )
Alanlar
Afrika 74 633
Asya 98 1064
Avrupa 22 638
Latin Amerika ve Karayipler 16 68
Kuzey Amerika 9 286
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1370 ) Etkinlik ( 52 )
Alanlar
Balkanlar 24 291
Orta Doğu 22 600
Karadeniz Kafkas 3 297
Akdeniz 3 182
Kimlik Alanları ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1293 ) Etkinlik ( 77 )
Alanlar
İslam Dünyası 58 781
Türk Dünyası 19 512
Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2037 ) Etkinlik ( 81 )
Alanlar
Türkiye 81 2037

BM Genel Sekreter’i Antonio Guterres’in “Dünyanın buna her zamankinden daha fazla ihtiyacı vardı” ifadesi ile 22 Temmuz’da imzalanan, ilk etapta 120 gün boyunca uygulanacak, sonra yenilenecek olan Tahıl Koridoru Anlaşması’nı, her ne kadar, Rusya’nın Odesa saldırısı izlediyse de, dünya tahıl borsalar...;

Jeopolitik, siyasi coğrafyadan doğan bir bilim dalıdır. Bu bilim, siyasi coğrafyanın devletlere sağladığı avantaj ve dezavantajları inceler. Jeopolitik kavramı üzerinde uzlaşılmış kısa bir tanım yoktur. Jeopolitik, devletlerin coğrafi özellikleriyle siyasetleri arasındaki ilişkileri inceleyen bilim ...;

Arktik Okyanusu son dönemlerde uluslararası siyasetin öne çıkan bölgelerinden birisi hâline gelmiştir. Dev buz kütlelerinin küresel ısınmayla birlikte büyük bir ekolojik değişim dönemine girmesi hem Kuzey Kutup Dairesi’ne hem de kıyıdaş ülkelere yeni fırsatlar sunarken, aynı zamanda bu fırsatları ko...;

Tarihte ilk millî marşlar Tanrı'ya adanmış ilahilerdir (örneğin, Hint şiirindeki Veddler). Daha sonra kurtuluş mücadelelerinde halka ilham vermek ve ulusal bilinci uyandırmak gibi amaçlar doğrultusunda millî marşlar ortaya çıkmıştır. Millî marşlar içeriğine ve müzikalitesine bağlı olarak didaktik ve...;

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Sri Lanka’nın Çöküşüne Küresel Siyaset Çerçevesinden Bir Bakış” isimli stratejik raporu yayımladı ;

BRAINS2 TÜRKİYE; ‘Biyoteknoloji’, ‘Robotik’, ‘Yapay Zekâ’, ‘Nanoteknoloji’, ‘Uzay’ ve ‘Stratejik Hizmetler’ alanlarında pazar, ekosistem ve kapasite geliştiren, Türkiye merkezli çok programlı bir marka/inisiyatiftir. Küresel ekonomide yeni iş modeli ve çok boyutlu güç dağılımını dönüştüren bu temel ...;

Eski çağlardan beri insanlar ihtiyaç duydukları ancak üretemedikleri mal veya hizmetleri elde etmek için farklı yollara başvurmuşlardır. Başlangıçta ihtiyaçların örtüşmesi esasına dayalı olarak kullanılan takas yöntemi, zamanla yerini farklı ödeme şekillerine bırakmıştır. Takas yöntemi takip edilere...;

Yapay zekânın muharebenin gelişiminde kullanılması süreci hızla ilerliyor. Ukrayna, Azerbaycan, Suriye ve Etiyopya'da son dönemde yaşanan çatışmaların da işaret ettiği gibi otonom ve yarı otonom insansız hava araçlarının konvansiyonel hedefleri vurmak üzere giderek maliyetleri azalıyor ve kolay (edi...;

6. Türkiye - Körfez Savunma Ve Güvenlik Forumu

  • 03 Kas 2022 - 04 Kas 2022
  • Harbiye Askerî Müzesi ve Kültür Sitesi -
  • İstanbul - Türkiye

5. Türkiye - Afrika Savunma Güvenlik Ve Uzay Forumu

  • 03 Kas 2022 - 04 Kas 2022
  • Harbiye Askerî Müzesi ve Kültür Sitesi -
  • İstanbul - Türkiye

4. Denizcilik Ve Deniz Güvenliği Forumu 2022

  • 03 Kas 2022 - 04 Kas 2022
  • Harbiye Askerî Müzesi ve Kültür Sitesi -
  • İstanbul - Türkiye

8. İstanbul Güvenlik Konferansı (2022)

  • 03 Kas 2022 - 04 Kas 2022
  • Harbiye Askerî Müzesi ve Kültür Sitesi -
  • İstanbul - Türkiye

Dünya Türk Forumu Akil Kişiler Kurulu Toplantısı 5

Dünya Türk Forumu Akil Kişiler Kurulu’nun beşinci toplantısı 25 Mayıs 2023 tarihinde İstanbul’da 6. Dünya Türk Forumu marjında gerçekleştirilecektir.

  • 14 Haz 2023 - 14 Haz 2023
  • İstanbul - Türkiye

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “TEKNOLOJİK ÜRETİMDE BAĞIMSIZLIK SORUNU; NTE'LER VE ÇİPLER ÜZERİNDE KÜRESEL REKABET” isimli stratejik raporu yayımladı

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Sri Lanka’nın Çöküşüne Küresel Siyaset Çerçevesinden Bir Bakış” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “MYANMAR; Büyük Oyunun Doğu Sahnesi” isimli stratejik raporu yayımladı

İngiltere’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Hint Altkıtası’ndan çekilmek zorunda kalması sonucunda, 1947 yılında, din temelli ayrışma zemininde kurulan Hindistan ve Pakistan, İngiltere’nin bu coğrafyadaki iki asırlık idaresinin bütün mirasını paylaştığı gibi bıraktığı sorunlu alanları da üstlenmek dur...

Devlet geleneğimizde yüksek emsalleri bulunan Meritokrasi’nin tarifi; toplumda bireylerin bilgi, bilgelik, beceri, çalışkanlık, analitik düşünce gibi yetenekleri ölçüsünde rol almalarıdır. Meritokrasi din, dil, ırk, yaş, cinsiyet gibi özelliklere bakmaksızın herkese fırsat eşitliği sunar ve başarıyı...

Gündem 2063, Afrika'yı geleceğin küresel güç merkezine dönüştürecek yol haritası ve eylem planıdır. Kıtanın elli yıllık süreci kapsayan hedeflerine ulaşma niyetinin somut göstergesidir.

Geçmişte büyük imparatorluklar kuran Çin ve Hindistan, 20. asırda boyunduruktan kurtularak bağımsızlıklarına kavuşmuş ve ulus inşa sorunlarını aştıkça geçmişteki altın çağ imgelerinin cazibesine kapılmıştır.

Meritokrasi Devlet geleneğimizde yüksek emsalleri bulunan Meritokrasi’nin tarifi; toplumda bireylerin bilgi, bilgelik, beceri, çalışkanlık, analitik düşünce gibi yetenekleri ölçüsünde rol almalarıdır. Meritokrasi din, dil, ırk, yaş, cinsiyet gibi özelliklere bakmaksızın herkese fırsat eşitliği sunar...