İran-Afganistan-Pakistan İlişkiler Üçgeninde Türkiye Nasıl Bir Etkinlik Yapabilir?

Sunum

Saygıdeğer İranlı Dostlar, Geleneksel İran misafirperverliğinden dolayı sizlere teşekkürlerimi sunar, 1970’li yılların başında görev yaptığım bu dost memleketin Başkentine yeniden gelmekten mutlu olduğumu belirtmek isterim....

Saygıdeğer İranlı Dostlar,
Geleneksel İran misafirperverliğinden dolayı sizlere teşekkürlerimi sunar, 1970’li yılların başında görev yaptığım bu dost memleketin Başkentine yeniden gelmekten mutlu olduğumu belirtmek isterim.
Sunum konum, bölgemiz Yakındoğu’ya-Arap Dünyasının özünü teşkil ettiği Ortadoğu bölgesinden farklı koordinatlara sahip bir bölgeyi mercek altına alarak- ülkemin ne şekilde olumlu bir katkıda bulunabileceğini incelemektir. Türkiye Cumhuriyeti bu bölgenin bir gücü olarak, kuruluşundan bu yana görevlerinin ve sorumluluklarının bilincinde olmuş ve Cumhuriyetin başından beri doğu ve güney komşularına karşı mükellefiyetlerini daima yerine getirmeye çalışmıştır.

Devletler daimi; rejimler, kişiler, hükümetler ve tüm diğer kurumlar gelip geçicidir. Mesela Türkiye Cumhuriyeti Devleti, kurulduğu 1923’ten beri tek kalmış, ama hükümetler 60 kere değişmiştir. İran devleti de 2500 yıldır devam etmiş, ama rejim son kez İran Devrimi ile değişmiştir ve bu arada birçok hükümet ve devlet yöneticisi şahsiyet gelip geçmiştir. Bu süreç bu şekilde devam edip gidecektir.

Benim sunum konumu teşkil eden ve Türkiye’nin de paylaştığı çok önemli stratejik bölgemizin önemli güçleri olan İran, Afganistan ve Pakistan, Türkiye’nin dış politikasının T.C.’nin kuruluşundan bu yana odak noktasını teşkil etmiştir. Ülkemiz İran ve Afganistan’la 1920’li yıllardan itibaren yoğun bir ilişki kurmuş, sorunlarıyla ilgilenmiş ve çok köklü dostluk ilişkilerinin adımlarını atmıştır. İran ve Afganistan, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kurulduğu yıllarda ilk diplomatik ilişki kurduğu ve diplomatik temsilcilik açtığı ülkeler olmuştur. Bu da Türkiye Cumhuriyeti’nin yüzünü Batıya dönüp, doğudaki İslam ülkelerine sırt çevirdiği şeklindeki iddiaların ne kadar yanlış olduğunu göstermektedir. Üçüncü ülke Pakistan ise, T.C’nin kurulduğu yıllarda henüz mevcut olmadığından, 1947’de kurulduğu için resmi ilişkiler ancak o terihte başlatılabilmiştir. Ama Hindistan Müslümanları ile ve özellikle daha sonra Pakistan ve Bangladeş olarak göreceğimiz Müslüman Hint halklarıyla Türkler arasındaki kardeşçe yardımlaşma ve işbirliği ilişkileri, daha 1915 Çanakkale Savaşlarına kadar izlenilebilir. Bu üç ülke devletlerinin politikaları arasındaki bağlar zaman zaman örtüşmeyen noktalara yönelmiş, ama bu halklar arasındaki kardeşlik ilişkilerine hiçbir zaman gölge düşmemiştir.

2. Dünya Savaşı öncesindeki dönemde, Türkiye’nin önayak olduğu Sadabad Paktı (1937) bölgemizde hem üç dost ülke ile güvenliği perçinleyerek, hem de bölgede bir barış ve güven ortamı yaratarak bölgeye yabancı güçlerin girmesini önlemeye matuf olmuştur. Savaşın patlamasına kadar da başarılı olmuştur. Savaş sırasında ise, savaşın dışında kalmaya çabalayan bu üç ülke( İran, Türkiye ve Afkanistan) aslında resmen savaşa girmemiş, ama ağır baskılar ve dış güçlerin bağımsızlık ve egemenliklerine yönelik tehditlerine ve girişimlerine hedef olmuştur. Hepimizin hatırlayacağı üzere, Afganistan iki yüzyıl evvelinden başlayarak, İngiltere ile Rusya arasında nüfuz bölgeleri şeklinde paylaşılmaya çalışılmış, ama şiddetli direnç nedeniyle tam başarılı olamamıştır. Bugün bu durum başka bir biçimde devam etmektedir. İran ise bir başka nüfuz bölgeleri çatışmasına sahne olmuştur. Bir yandan, Rus nüfuzunun genişleme eğilimi İran’ın kuzey bölgesine göz dikmiş, hatta parçalayarak İran’ın içinde ikinci ayrı bir cumhuriyet kurulmasına (Mahabad Cumhuriyeti denemesi) sahne olmuştur. İran’ın güneyi ise petrol zenginliği dolayısıyla evvela İngiltere, daha sonra Amerika’nın göz diktiği bir ülke olmuştur. Türkiye ise, bir Sovyet komplosunun saldırgan genişleme emelleri karşısında tarafsızlık politikasını terkederek Batı ile işbirliğine yönelmek suretiyle güvenliğini sağlamak mecburiyetinde kalmıştır. Bunların ayrıntılarına girmek istemiyorum. Ancak o zamanki “Düvel-i Muazzama“nın bugünkü global güçler dediğimiz bölge dışı büyük güçlerin, bu bölgedeki çıkar noktalarını ve hesaplarını, bölgesel güçler olarak bizim aramızda ele alıp dış müdahaleleri önlememiz gerekiyor. Ama bunun için birbirimize itimat etmemiz ve karşılıklı çıkarlarımıza saygı göstermemiz gerekiyor. Bunu yapmazsak- yani benim ülkemin çıkarlarını gereken itinayla gözetmeyen bir komşumun benden dayanışma beklememesi gerekiyor- güven ortamını sağlayamayız. Bu çıkarlarımız konjonktürel olarak farklılıklar gösterebilir. Şu anda bazı konularda İran ile çıkarlarımız örtüşmeyebilir de. Ama bizim İran’a, İran’ın bize anlayışla yaklaşması ve örtüşmese de, çıkarlara saygı göstermesi, demin bahsettiğim dayanışmanın da bir gereğidir. Ancak bu dayanışma ile bölge dışı güçlerin bu bölgenin sorunlarına müdahalesi önlenebilir ve bizzat bölge içinde bunlar çözümlenebilir. Burada önemli olan rekabet değil, iş bölümü ve işbirliği yoluyla ekonomilerin birbirlerini tamamlaması ve teknolojilerin saydamlıkla paylaşılmasıdır. Saydamlıktan uzaklık kaçınılmaz olarak güven bunalımını getirir. Türkiye’nin işte bu aşamada önem verdiği husus, İran ile Batı dünyası arasındaki güvensizliğin önlenmesine bir köprü olarak pozitif katkıda bulunma isteğidir. Güven bunalımını önlemekte herkes kazanç sağlayacaktır.

Sunumumun konusunu teşkil eden üç ülke ile Türkiye arasındaki çok özel ilişkilerin ayrıntılarına girerek, aslında bildiğiniz bu konuları tekrarlamaya gerek görmüyorum. Sadece bu ilişkilerin gerçekten özel olduğunun altını çizmek istiyorum.

Bu nedenle bu analizlerden uzaklaşarak Türkiye’nin yumuşak gücüyle ve uluslararası arenadaki giderek artan nüfuzu ile somut olarak neler yapabileceğine kuş bakışı değinmek istiyorum.

Birincisi, Türkiye mensubu bulunduğu NATO çerçevesinde Afganistan’daki görevini yaparken, NATO müttefiklerinin kendisini askeri güç kullanarak bu ülkede operasyon yapması çağrılarını geri çevirmiş ve bu isteklerine alet olmamıştır. Afganistan’da askeri üniformayla da olsa, bunu yumuşak güç şeklinde kullanmak kararlılığını göstermiş, yol, okul, hastahane yapmış, eğitim programları ve sağlık programları geliştirmiş ve Afgan halkının kalbini kazanmıştır. Bizi Afgan muhalif güçleriyle, ya da Taliban ile çatıştırmaya yönelik telkinlere değer vermemiş ve nitekim bir tek Türk askeri şimdiye kadar Afgan kurşununa hedef olmamıştır. Afgan yaşlı nesli Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarından bu yana yapılan Türk yardımlarını ve eğitimini unutmamıştır ve vefa duygularını her zaman belirtmektedir. Bu ülke son derece fakirdir. Fakirlikle mücadele konusunda bir G-20 üyesi olan Türkiye’nin yapabileceği yardımlar vardır. Ülkemiz de, İran da fakir ülkeler değildir. Dolayısıyla ortak da birşeyler yapabiliriz.

İkincisi, yıkılıp perişan olan bu ülkenin alt yapı ve yeniden yapılanma çabalarına bizler büyük katkıda bulunabiliriz. Esasen bulunuyoruz ama, daha da iyisini yapabiliriz.

Üçüncüsü, Afganistan bir uyuşturucu maddeler cenneti olmuştur. Haşhaş ekimi dünyaca kabul edilen standartlar çervesinde gayrimeşru olarak Afganistan’da rekorlar kırmakta ve Afgan köylüsünün adeta tek gelir kaynağını oluşturmaktadır. Suç örgütlerinin, hatta terrörün elini güçlendiren bu suç maddesinin, mümkünse Afgan vatandaşlarına alternatif tarım olanakları hazırlanması yoluyla önüne geçilebileceği akla gelmektedir. İran’ın da hassas olduğu bilinen bu konuda, üstelik ülkemizin 1970’li yıllardan kalma büyük deneyim ve birikimi olduğu göz önünde bulundurularak, ortaklaşa yapabileceğimiz çok şey olduğu kanaatindeyim.

Dördüncüsü, özellikle Afganistan ve Pakistan’ın birer yasadışı göç olayının kaynağı ülkeler olmaları dolayısıyla ve kaçak göçün de İran ve Ülkemizi transit olarak kullandığı düşünülürse, bu konuda da işbirliği alanlarının mevcudiyeti açıkça görülmektedir.

Beşincisi, teröre karşı ortak mücadeledir. Bilindiği üzere Afganistan bir ara, dünya terörünün merkezi haline gelmiş ve bir odak noktası olarak gösterilmiştir. Bölge gerçeklerinin içinde, bölgemizi bir terör merkezi veya odağı haline dönüşmekten kurtarmak için ortaklaşa yapılacak çok şeyler mevcuttur.
Altıncısı, eğitim konularıdır. Üniversite değişim programları dahil, çeşitli mesleklerde uzman ve talebe değişimi mümkün ve gereklidir.

Yedincisi, sağlık konularıdır. Gerek Pakistan gerek Afganistan’ın bu konuda ciddi ihtiyaçları vardır. Bunun karşılanmasını, aralarında güven bunalımı olan dış dünya yerine, bizlerden beklemelerini normal bulurum. Bu konuda da Türkiye ve İran’ın ortak çabaları olabilir.

Sekizincisi, bölge sorunlarının çözümünde arabuluculukların bölge içinde yapılmasının, bölge dışı müdahaleleri asgariye indireceğine inanıyorum. Ve sorunların çözümünün dış güçlerin karışması yerine, iç dinamiklerle daha kolay çözümlenebileceğini düşünüyorum.

Dokuzuncusu, Sayın Büyükelçimiz’in sabahki açılış konuşmasında değindiği gibi, ekonomik ilişkiler kendi kuralları içinde yürür. Ama Türkiye ve İran’ın ekonomilerini birbirlerinin eksiklerini tamamlayacak şekilde senkronize etmelerinin lüzumuna inanıyorum. Yani aynı üretim metodları ve teknolojileri ile benzeşen ürünlerde rekabet yerine, boşlukların doldurulması suretiyle ihtiyaçların dışarıdan ziyade bölge içi imkanlarla doldurulmasının mümkün olduğunu zannediyorum.

Bazı İslam ülkelerinin İslam ortak pazarı kurmak ve İslam ortak parası çıkarmak gibi ütopik görüşler ileri sürdüklerine şahit oluyoruz. Gerçekçi olmayan, hayal mahsulü olan bu yaklaşımları gereksiz ve kafa karıştırıcı buluyorum. Bir yandan ekonomik ilişkiler, öte yandan uluslararası dinamikler halklarımıza bu tip konularda bir daha hayal kırıklığı yaşatmamamızı icab ettiriyor.

Konuşmamı burada noktalamak istiyorum. Daha çok konuşabiliriz. Örneğin; Af-Pak olayına vakit olmadığından giremedim. Ayrıca Pakistan’ın şu anda içinde bulunduğu kargaşa içinde ortaklaşa çok şey yapabileceğimizi düşünüyorum. Ama varsa sorularınıza fırsat bırakmak ve sözü diğer konuşmacılara devretmek istiyorum.

Sabırla beni dinlediğiniz için teşekkür ederim.


(17 Ocak 2011 Türkiye İran 4. Yuvarlak Masa Toplantısı Sunumu)

Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2763 ) Etkinlik ( 223 )
Alanlar
TASAM Afrika 77 647
TASAM Asya 98 1106
TASAM Avrupa 23 649
TASAM Latin Amerika ve Karayip... 16 67
TASAM Kuzey Amerika 9 294
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1406 ) Etkinlik ( 54 )
Alanlar
TASAM Balkanlar 24 297
TASAM Orta Doğu 23 623
TASAM Karadeniz Kafkas 3 297
TASAM Akdeniz 4 189
Kimlikler ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1304 ) Etkinlik ( 78 )
Alanlar
TASAM İslam Dünyası 58 786
TASAM Türk Dünyası 20 518
TASAM Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2049 ) Etkinlik ( 82 )
Alanlar
TASAM Türkiye 82 2049

Bu yayın, "Liberalizme Dayalı Uluslararası Düzenin Geleceği" olan tema üzerine taze bakış açıları sunma girişimidir. Yayın, özellikle üç ana alanda evrilen siyasi gerçekleri analiz eder ve mevcut yönetim modellerindeki boşlukları doldurmayı amaçlar: (1) Tayvan olayına karşı stratejik bir kalkan; (2)...;

Dünya'da kentleşme, sanayileşme ve kentlerde nüfusun artması sonucu, ciddi çevre sorunları ortaya çıkmıştır. Çevre sorunları ile mücadele edebilmek için, uluslararası kuruluşlar, hükümetler ve yerel yönetimler çevreye karşı duyarlı olan çeşitli stratejiler geliştirmiştir. Son yıllarda "sürdürülebili...;

Millî Savunma ve Güvenlik Enstitüsü (MSGE) tarafından başlatılan Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı “Geleceğin Savunması ve Değişim Yönetimi“ başlıklı 2024 ikinci dönemi 24 Şubat 2024 ve 16 Mart 2024 tarihleri arasında çevrimiçi olarak gerçekleştirilecek. Kontenjan esasına göre s...;

Avustralya'nın karşılaştığı zorluklar hızla artıyor. Jeopolitik ortam, birçok onyıldır en zorlu dönemini yaşıyor. Avustralya, konvansiyonel çatışma için 10 yıl uyarı süresine sahip olacağı uzun vadeli savunma planlaması varsayımını kaybetmiştir. Dijital ekonomimizde ve siber uzayda yeni zayıflıklar ...;

TASAM Staj Programı; katılımcıların akademik çalışma yetkinliği kazanmasına destek olarak kaynaklara ulaşma, bilgi toplama ve iletişim gibi konularda mevcut yetenek ve özelliklerini geliştirmelerini amaçlamaktadır. TASAM’ın mevcut çalışma alanları kapsamında değerlendirilecek stajyerlerin, bu alanla...;

7 Ekim 2023’te başlayan süreçten bu yana İsrail, binlerce Gazzeliyi yerinden etti ve öldürdü. İsrail’in insanlık dışı saldırılarına karşı ABD ve İngiltere tam destek verirken, uluslararası kamuoyu devam eden açlık, susuzluk ve insani kayıplara karşı elle tutulur bir adım atmış değil. Gazze'de devam ...;

Küresel konjonktürün de ivme kazandırıcı etkisiyle son yıllarda enerji kaynaklarının önemi katlanarak artmıştır. Özellikle hidrokarbon yataklarının tespit ve işletmesine yönelik faaliyetlerin kurulu ve faal haldeki geleneksel teknolojilerin işlevini sürdürmesi için hızlandırıldığı aşikârdır;

2000’li yılların başından itibaren Körfez ülkeleriyle ilişkili bölgesel düzen bakımından bir takım değişimler gündeme gelmeye başlamıştır. Bu noktada “Arap Baharı“ sürecinin en önemli dönüm noktalarından birisini teşkil ettiği görülmektedir. Bu bağlamda Arap Baharının başlangıç noktasında olduğu kab...;

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2024 Dönem 2

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programları ile katılımcılara stratejik yönetim ve liderlik alanlarındaki yeniliklerin aktarılması, Türkiye ve dünyadaki gelişmeler ışığında ulusal ve uluslararası güvenlik stratejileri konularında çok yönlü analiz, sentez ve değerlendirmeler yapabilmelerine, çözüm önerileri, farkındalık ve gelecek öngörüleri geliştirmelerine destek sağlanması amaçlanıyor.

  • 24 Şub 2024 - 16 Mar 2024
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2024 Dönem 1

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programları ile katılımcılara stratejik yönetim ve liderlik alanlarındaki yeniliklerin aktarılması, Türkiye ve dünyadaki gelişmeler ışığında ulusal ve uluslararası güvenlik stratejileri konularında çok yönlü analiz, sentez ve değerlendirmeler yapabilmelerine, çözüm önerileri, farkındalık ve gelecek öngörüleri geliştirmelerine destek sağlanması amaçlanıyor.

  • 20 Oca 2024 - 10 Şub 2024
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2023 Dönem 1

21. yüzyıl güvenlik sorunlarının dönüşümünü takip edebildiğimiz bir dönem olarak dikkat çekmektedir.

  • 11 Kas 2023 - 02 Ara 2023
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Türkiye - AB İlişkilerinin 60. Yılı ve Geleceği Konferansı

  • 24 Eki 2023 - 24 Eki 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

Doğu Akdeniz Programı 2023-2025

  • 17 Tem 2023 - 19 Tem 2023
  • Sheraton Istanbul City Center -
  • İstanbul - Türkiye

5. Denizcilik ve Deniz Güvenliği Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

2. İstanbul Siber-Güvenlik Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

7. Türkiye - Körfez Savunma ve Güvenlik Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “ABD Hegemonyasına Meydan Okuyan Çin’in Zorlu Virajı; Güney Çin Denizi” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Küresel Rekabet Penceresinden Pasifik Adaları” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “TEKNOLOJİK ÜRETİMDE BAĞIMSIZLIK SORUNU; NTE'LER VE ÇİPLER ÜZERİNDE KÜRESEL REKABET” isimli stratejik raporu yayımladı

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Sri Lanka’nın Çöküşüne Küresel Siyaset Çerçevesinden Bir Bakış” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Çin-Japon Anlaşmazlığında Doğu Çin Denizi Derinlerdeki Travmalar” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “MYANMAR; Büyük Oyunun Doğu Sahnesi” isimli stratejik raporu yayımladı

İngiltere’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Hint Altkıtası’ndan çekilmek zorunda kalması sonucunda, 1947 yılında, din temelli ayrışma zemininde kurulan Hindistan ve Pakistan, İngiltere’nin bu coğrafyadaki iki asırlık idaresinin bütün mirasını paylaştığı gibi bıraktığı sorunlu alanları da üstlenmek dur...

Devlet geleneğimizde yüksek emsalleri bulunan Meritokrasi’nin tarifi; toplumda bireylerin bilgi, bilgelik, beceri, çalışkanlık, analitik düşünce gibi yetenekleri ölçüsünde rol almalarıdır. Meritokrasi din, dil, ırk, yaş, cinsiyet gibi özelliklere bakmaksızın herkese fırsat eşitliği sunar ve başarıyı...